Prawdziwy boom na tuje zaczął się w Polsce w latach 90. Po 1989 roku ruszyło budownictwo jednorodzinne, ludzie kupowali działki, stawiali domy i… pierwszy raz na taką skalę myśleli o własnym ogrodzie. o czymś co będzie tylko należeć do nich. Nagle pojawił się dostęp do zachodnich roślin i inspiracji. Strzyżone, zimozielone żywopłoty z Europy Zachodniej trafiły na polski grunt. Żywopłot z tui stał się symbolem statusu
„mam dom, mam płot, mam zielony mur. Jestem u siebie”. Największą gwiazdą została Thuja occidentalis ‘Smaragd’ odmiana wyselekcjonowana w Danii, która w latach 90. zrobiła w Polsce karierę życia. Wąska, kolumnowa, zawsze zielona, zapewniająca prywatność, odporna, tolerancyjna, szybkorosnąca, idealna „ściana”
Żeby zrozumieć fenomen „tujozy”, trzeba uczciwie powiedzieć: tuja miała wszystkie cechy, których szukali nowi właściciele ogrodów. Najważniejsze argumenty „za”to ich Zimozieloność – żywopłot z tui jest zielony cały rok. Daje poczucie prywatności nawet zimą, w przeciwieństwie do krzewów liściastych, które zrzucają liście. Szybki efekt – potrafią rosnąć 30–40 cm rocznie w dobrych warunkach. Kilka lat i jest mur! Reklama „posadzisz i zapomnisz” – szkółki pompowały przekaz, że tuje są „mało wymagające”, „bezproblemowe” i „same rosną”.Łatwe formowanie – naturalny kolumnowy pokrój – „Panie, tego nie trzeba ciąć! Samo zrobi ścianę!”.Ekran od hałasu i wiatru – gęsta, zielona masa tłumi hałas i wiatr, co bardzo kusi przy ruchliwej ulicy. Niska cena i dostępność – sadzonki tanie, dostępne wszędzie: centra ogrodnicze, markety budowlane, bazary, supermarkety, można rozmnażać nawet samemu!
Dla przeciętnego właściciela ogrodu tuja wyglądała jak roślina idealna. Tania, zielona cały rok, szybko rośnie, daje prywatność i „nie trzeba się nią zajmować”. Branża tylko to podbiła. promocje, pakiety „10 sztuk na żywopłot”, katalogi, reklamy. I tak powstała monokultura tui wzdłuż płotów.
Im więcej było tych żywopłotów z tui, tym szybciej wyszło na jaw, że to wcale nie jest roślina „bezobsługowa”. Szczególnie wtedy, gdy rośliny rosną zbyt gęsto, w złej glebie, są niepodlewane i nieprzycinane latami. i tutaj wkracza cała lista problemów:
W monokulturze każda choroba ma autostradę. Zbyt mokra gleba + zła ziemia + brak przewiewu = fytoftoroza, zgnilizny, zamieranie pędów, brązowe plamy, łysienie od środka. Efekt po kilku latach: żywopłot zamiast gęstej ściany wygląda jak przerzedzone, brązowe kikutki.i taki właśnie obraz mamy w polskim krajobrazie. Stąd też krzywienie się na ich widok i obrzydzenie.
Tuja ma płytki system korzeniowy, rozchodzący się szeroko. Latem szybko cierpi przy braku podlewania. Jesienią jeśli nie została obficie podlana przed nadejściem zimy i zamarznięciem ziemi roślina nadal odparowuje wodę przez łuski… a do tego susza fizjologiczna i usycha z pragnienia. Właściciel widzi wiosną brązowy żywopłot i myśli: „zmarzła”. A w praktyce: zwyczajnie wyschła.
Rozrośnięte tuje pobierają wodę i składniki z gleby. Zakwaszają podłoże, poprzez opadające łuski i olejki eteryczne utrudniają wzrost innym roślinom. Pod tujami często jest jałowo, sucho i pusto. Trawnik nie rośnie, byliny marnieją. Do tego korzenie potrafią wejść pod ogrodzenie i „pić” z sąsiedniej działki. Konflikt gotowy.
Częsty scenariusz który wielokrotnie widziałem! Tuje rosną same przez kilka–kilkanaście lat. Nagle ktoś stwierdza: „O rany, za wysokie!”, wchodzi piła i ostre cięcie „do gołego”. Problem w tym, że tuja nie odbija ze starego drewna. Raz wyłysiana zostaje łysa. Do tego dochodzi brak systematycznego cięcia, czyszczenia wnętrza z suchych części, podlewania tylko w newralgicznych momentach. I tak rodzi się obraz: „tuja to brzydka, problematyczna roślina”.
Teraz wchodzi moje osobiste doświadczenie. Ja nie uważam, że tuja jest „zła”. Uważam, że jest po prostu fatalnie użyta. Zła odmiana na złą funkcję. W Polsce na żywopłoty bardzo często wybierana jest ‘Smaragd’ – odmiana wąska i kolumnowa. Ładna jako soliter, w grupach, w kompozycjach. Ale na żywopłot, który ma być gęstą, pełną ścianą, znacznie lepiej sprawdza się np. ‘Brabant’ – rośnie szerzej, ładnie się rozkrzewia, daje pełniejszy efekt. A my bierzemy Smaragda, sadzimy jak słupki, nie przycinamy i kończymy z żywopłotem typu:
jedna niższa, druga wyższa, jedna łysa, druga zielona.
Kolumny bez ładu i składu.
Sadzenie w byle jakiej ziemi, bez poprawy struktury, no bo przecież urośnie wszędzie. Brak podlewania po posadzeniu. Deficyt wody jesienią przed zimą. Zero regularnego, łagodnego cięcia od młodego wieku. Niedostateczne oczyszczenie środka z zaschniętych części. To tak, jakby kupić dobry samochód, nigdy nie wymieniać oleju i mówić: „Bez sensu marka, same się psują.”
Pamiętam jak przyjechała do mnie moja przyjaciółka Renata Tymińska – ukolorowana. Chodziliśmy po dzielnicy w jednym z miasteczek i powiedziała do mnie! „Jak tu jest ładnie. Nie ma ogrodzeń ani tych brzydkich tui. Nie tak jak w Polsce„. I ja wtedy zaskoczony powiedziałem do niej. Że tutaj, sa tylko tuje! Zacząłem jej pokazywać, a ona była zaskoczona, bo jest przyzwyczajana do kompletnie innego wyglądu tej rośliny.
W Kanadzie regularnie widzę przepiękne żywopłoty z tui. Tak jak u mojej teściowej. Gęste, równomierne, zadbane, odpowiednio przycięte. Tam nikt nie udaje, że żywopłot „rośnie sam”. Jest podlewanie, są cięcia, jest myślenie o roślinach długoterminowo. I wtedy nagle okazuje się, że tuja potrafi być naprawdę zachwycająca.
W Polsce decyzja często wygląda tak: tuja – 90 zł, cis – 300 zł. Kiedy chcesz posadzić 40 sztuk wysokich już roślin aby nie czekać na efekt, zaczynasz liczyć…
THUJA 40*90=3600zł
CIS 40*300=12000zł
różnica 8400zł – mieć albo nie mieć? Wiadomo. Kierujemy się budżetem i dostępnością pieniędzy. Nie jest dziwne, że ludzie wybierają tańszą opcję zwłaszcza kiedy są po wykończeniu domu i w trakcie spłaty kredytu i zakładania rodziny. Naprawdę nie każdy ma budżet na „żywopłot premium”. Więc wybierana jest tańsza wersja.
Często słyszę: „Odchodzimy od tui, ludzie idą w różnorodność.” A potem widzę: Nowe osiedla z żywopłotami z laurowiśni sadzonej na potęgę. Kolejna monokultura i nowy hit! Całe płoty z grabu – jeden gatunek, cięty jak od linijki. Czy to jest realna bioróżnorodność?
Czy tylko zamiana jednego monogatunekowego żywopłotu na inny? Dla mnie morał jest prosty: Problemem nie jest sama tuja, tylko nasze podejście do projektowania i pielęgnacji ogrodu.
W przypadku gdy masz już tuje albo chcesz je posadzić, nie musisz się ich wstydzić. Ale zrób to z głową.
Dobierz odpowiednią odmianę. Na gęsty żywopłot: raczej ‘Brabant’ lub inne odmiany lepiej się krzewiące. ‘Smaragd’ – ostrożnie i z myślą o regularnym cięciu, nie „słupki co 80 cm”. Dobra gleba startowa. Popraw strukturę podłoża przed sadzeniem, Nie żałuj dobrej ziemi do dołka! Unikaj permanentnej brei i stojącej wody. Rozsądny rozstaw. Nie sadź „ramię w ramię” – rośliny muszą mieć miejsce. Zbyt gęsto = większe ryzyko chorób, zacienienie i szybsze łysienie. Cięcie od młodego wieku. Nie czekaj 10 lat; zacznij delikatne formowanie kiż w pierwszym roku po posadzeniu. Lepiej częściej i mniej, niż raz na dekadę i brutalnie. Podlewanie jesienią przed zimą. Krytyczny moment, o którym większość zapomina. To jedna z głównych przyczyn „brązowych tuj po zimie”. Czyszczenie środka. Usuwaj suche, martwe fragmenty. Poprawisz przewiew i ograniczysz problemy z chorobami.
Jeśli nie chcesz tui – spokojnie, świat się absolutnie nie kończy. Opcji na żywopłot jest tyle, że można dostać lekkiego zawrotu głowy. I właśnie dlatego miałem u siebie w ofercie osobną konsultację tylko o wyborze roślin na żywopłoty – bo to nigdy nie jest jedno, uniwersalne „posadź to i będzie dobrze”. Dobór roślin na żywopłot zawsze zależy od kilku kluczowych rzeczy: miejsca (pełne słońce, półcień, wiatr, ruchliwa ulica), rodzaju gleby (sucha, gliniasta, ciężka, piaszczysta), ilości miejsca (wąski pasek przy siatce czy szeroka rabata), efektu, jaki chcesz osiągnąć (mur „jak od linijki”, naturalna ściana zieleni, zasłona sezonowa, coś dla ptaków i owadów). Poniżej kilka grup roślin, które realnie mogą konkurować z tujami – i często je przebijają.
Cis pospolity – Elegancki, długowieczny, świetnie znosi cięcie, dobrze radzi sobie w cieniu. Minus? Rośnie wolno i jest droższy, ale daje efekt „żywopłotu premium”.Laurowiśnia wschodnia (Prunus laurocerasus) Wielkie, błyszczące liście, efekt „środziemnomorski” w wersji polskiej. Coraz modniejsza, ale to też łatwa droga do kolejnej monokultury, jeśli ktoś znów zrobi ścianę tylko z jednego gatunku. Ostrokrzew (Ilex) – w cieplejszych rejonach. Zimozielony, często z czerwonymi owocami. Idealny, jeśli chcesz bardziej „ogrodowo-angielski” klimat, a nie typowy „przedmiejski mur”.
Jeśli akceptujesz, że zimą będzie mniej zielono, ale chcesz więcej życia w ogrodzie to Ligustr pospolity (Ligustrum vulgare).Już doś zapomniany krzew. Szybko rośnie, świetnie znosi cięcie, kwitnie i owocuje. Daje pokarm ptakom, przyciąga owady. W łagodne zimy częściowo zachowuje liście. Grab pospolity (Carpinus betulus) Bardzo popularny w ostatnich latach. Tworzy gęste ściany, ładnie się zagęszcza, a zaschnięte liście często utrzymują się na pędach do wiosny, więc masz „półprywatność” cały rok. Buk pospolity (Fagus sylvatica) Podobnie jak grab, elegancki, świetny do formowanych żywopłotów, lubi żyźniejsze gleby.
Jest to opcja dla osób, które chcą, żeby ogród żył, brzęczał i ćwierkał, a nie tylko „odgradzał”. W tym przypadku można mieszać gatunki, na przykład głóg jednoszyjkowy, dzika róża, tarnina, ligustr, pęcherznica, derenie. Taki żywopłot kwitnie w różnych terminach, daje owoce dla ptaków, jest bardziej odporny na choroby (brak monokultury), wygląda naturalnie i zmienia się z porami roku.
Nie zawsze potrzebujesz muru na 2,5 metra. Czasem wystarczy niższy, zimozielony pas, wtedy Mahonia pospolita (Mahonia aquifolium) – zimozielona, kwitnie na żółto, ma dekoracyjne owoce. Berberysy – kolorowe liście, ciernie, dobre na „nieprzyjazny” żywopłot przy granicy działki. Różne odmiany jałowców – jako niższe, zimozielone pasy.
Klucz nie leży w tym, żeby „zakazać tui”. Tylko żeby przestać myśleć o ogrodzie jak o fabryce płotów. Mieszanie gatunków, łączenie iglaków z liściastymi, wprowadzanie kwiatów, krzewów owocujących. To robi prawdziwą robotę.
Na przestrzeni 20–25 lat tuja w Polsce przeszła drogę od symbolu nowoczesnego ogrodu, przez monokulturową „tujozę”, po obiekt krytyki i żartów. Ja nie jestem jej adwokatem na ślepo. Widzę jej wady: monokultura, jałowe żywopłoty, brak wartości dla owadów i ptaków, błędy pielęgnacyjne. Natomiast widzę przepiękne żywopłoty z tui w Kanadzie, wiem, jak świetnie potrafi wyglądać zadbana tuja w polskim ogrodzie. Wiem, że często to nie roślina zawiniła, tylko nasze oczekiwanie „posadzę i zapomnę”. Dlatego zamiast palić tuje na stosie, wolę zadać inne pytanie:
Czy naprawdę chcesz ogród, który jest tylko murem – czy ogród, który żyje, zmienia się, przyciąga ptaki, owady i ludzi?
Jeżeli chcesz przeanalizować swój żywopłot, dobrać lepsze gatunki, ogarnąć pielęgnację istniejących tuj, albo zaplanować bardziej różnorodny żywopłot – od tego właśnie jestem. Możesz zapisać się na konsultację online a ja pomogę Ci zdecydować: ratować, przebudować czy zacząć od nowa.
Przed Tobą aktualizacja ebooka „jak zrobić bigos dla roślin domowych”. Ta aktualizacja została uzupełniona o kolejne, nowe rośliny, których nie było we wcześniejszej wersji. Dodatkowo do każdej rośliny zostały stworzone karty z informacjami jak je pielęgnować, aby każdy
